EğitimGenel

Türklerin Kullandığı Alfabeler | Eski Alfabeler ve Yazılmış Eserler

Türklerin kullandığı alfabeler, Özellikleri, yazılışları, eserler

Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler, zaman içinde evrim geçirir. Halk tarafından kullanıldıkça zamanın ihtiyaçlarına göre değişim geçirirler. Türkler tarafından ilk alındıkları şekliyle varlığını devam ettirmemiştir, dönüşüme uğramıştır. Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler yerleşik hayata geçene kadar göç yollarından geçerken, çok sayıda toplumla karışmışlar, diller de doğal olarak kültürün birçok özelliğinde olduğu gibi etkilenmişlerdir.

5G teknolojisi  Türkiyeye Ne zaman Gelecek?

Hangi Alfabeler Kullanıldı?

Türkler zaman içinde dini nedenler, ticari ilişkiler, coğrafi nedenler, bilimsel, kültürel nedenler ve doğal ihtiyaçlar nedeniyle farklı alfabeleri benimsemişlerdir. Türklerin kullandığı alfabeler sırasıyla; Göktürk, Uygur, Arap, Kiril, Latin alfabeleridir. Bu alfabeler geniş bir kullanım alanı bulmuş ve uzunca bir süre kullanılmıştır. Ancak yazılı eserler; az da olsa Türkler tarafından Brahmi, Mani, Tibet, Süryani, Grek, İbrani alfabelerini de kullandığını göstermiştir.

Örneğin; Halep’ten Anadolu topraklarına göç eden Türklerin Süryani harflerini kullandıklarını biliyoruz. Anadolu topraklarına ilk göç gerçekleştiren Hristiyan Türklerin, bir dönem Grek alfabesini kullandıklarını biliyoruz. Türklerin kullandığı alfabeler içerisinde sadece Göktürk ve Uygur alfabesi kendileri tarafından geliştirilmiştir, diğerleri başka kültürlerden alınmıştır. Türklerin alfabe geliştirmek konusundaki ihtiyaçları yerleşik kültüre geçmeleri ve yazılı eserler bırakmak istemelerinden kaynaklanmasıdır.

Türk Yapımı MMOFPS Oyunu: Sabotaj

Türklerin Kullandığı Alfabeler Ve Özellikleri

Geçmişten günümüze kullanılan alfabeler ve özellikleri Türkler’in benimsediği bir çok yazıtlar ile belirlenmiştir. Her alfabenin kendine özgü kullanımı ve bir çok özelliği ile bu günümüze kadar gelmiştir. Özellikle yazıtlarda ve bir çok materyaller de bulunan yazılar ile bunlar belirlenmektedir. İşte Türklerin kullandığı alfabeler sırası ile aşağıdadır.

 

  • Göktürk Alfabesi (Kök Türk) Özellikleri

Türklerin kullandığı ilk milli alfabe olan Göktürk Alfabesi nedir; Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler, Sekeller de bazı değişikliklere uğratarak kullanmışlardır. Hunlar, Göktürkler ve bazı Türk kavimlerinin Göktürk alfabesini kullandığını görüyoruz. Bu alfabe 8.yy- 10.yy arası dönemde yaygın olarak kullanılmıştır. Türklerin İslam dinini kabulünden sonra bu alfabenin kullanımını bıraktıklarını görüyoruz. Sonraki dönemde 16.yy.’da Sekeller tarafından Macaristan’da yaygın olarak kullanılmaktadır.

Aynı zamanda bu alfabe, Avrupa literatüründe Türk Run veya Runik alfabe olarak adlandırılmaktadır. Bunun nedeni de Eski İskandinav yazıtlarında rastlanılan yazı karakterinin Runik yazıya benzemesidir. Türklerin Fin-Ugor halkından etkilendiği sanılmaktadır; bazı tarihçiler de tam tersini söyleyerek Türklerin bu halkı etkilediği şeklinde görüş bildirmişlerdir.

Göktürk Alfabesi Kaç Harf?

38 harften oluşan Göktürk Alfabesi, Moğolistan yakınlarında Orhun Vadisi’nde bulunduğundan dolayı, Orhun Alfabesi olarak da adlandırılmaktadır. Sağdan sola şekilde doğru yazılmaktadır.

Göktürk Alfabesi (Kök Türk)
Göktürk Alfabesi (Kök Türk)

 

Bu alfabeye ilk olarak 19. Yüzyılda Bilge Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan yazıtlarında, taşlar üzerinde rastlanmıştır. Türklerin kullandığı alfabeler içinde ilki olan Göktürk Alfabesi’nin rastlandığı Yenisey Yazıtları incelendiğinde damga sayısı 100 iken, Orhun Yazıtları’nda damga sayısının 38 damga olduğu görülmektedir. Damga bu alfabede harfi temsil etmektedir.

Kitabeler üzerinde yazılan bu harflerin anlamını ilk olarak çözmeyi başaran Türkolog Wilhelm Thomsen olmuştur. Tarihte bu alfabe Göktürklere özgü olarak algılansa da, aslında eski Türkçenin bir lehçesidir. Sonraki dönemde Talat Tekin, Marcel Erdal, Wolfgang Scharlipp tarafından Orhun alfabesiyle yazılmış metinler araştırılmıştır.

Alfabede 34 ünsüz, 4 ünlü harf bulunur. Alfabenin yazılımı sağdan sola doğrudur. Dilde birçok sessiz harf, iki işaret ile duruma göre farklı ve birlikte ifade edilmektedir. Örneğin; bars sözcüğündeki b harfi ile bilge sözcüğündeki b harfi, b harfinin yanındaki seslinin ince- kalın olması durumuna göre farklı şekilde ifade edilir. Eğer yazının soldan sağa doğru yazılması gerekirse, harflerin ters dönük olarak yazıldığını görüyoruz. Satırların dizilimi yukarıdan aşağıya olmaktadır.

Bu alfabede kullanılan harfler, bizim kullandığımız Latin alfabesindeki gibi bitişik yazılmamaktadır. Yazılan kelimelerin arasına nokta koyularak yazılması, kelimelerin ayırt edilmesi içindir. Göktürk Dili’nin Türk diliyle sondan eklemeli heceli olması yönünden benzerliği bulunmaktadır. Araştırmacılar, bu yazının Soğd diyaloglarından, tamgalardan ilham alınarak, el yazısı olmayan versiyondan türetildiğini ortaya çıkarmıştır. 2005 yılında Mehmet Kömen tarafından yazılan kitapta Göktürk alfabesinin yazım kuralları ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

  • Uygur Alfabesi

Türklerin kullandığı alfabeler arasında yer alan Uygur alfabesi Soğd’dan türetilmiş olup, bugün de Sincan-Uygur Özerk Bölgesi, Özbekistan ve Kazakistan’da kullanılmaktadır. Uygur Türkleri, Orta Asya’nın Soğud kavmiyle ticaret nedeniyle yolları kesiştiğinde, Soğud alfabesini öğrenip kendi alfabelerini geliştirmişlerdir. Alfabe geliştirilirken dilimizin ses özelliklerini karşılayacak şekilde geliştirilmiştir. Uygur dili, İran, Hint ve Çin kültürünün etkisinde kalmıştır. Tarihte Uygur Alfabesi, Timur İmparatorluğu kollarında, Kırım ve Türkistan’daki Türk Devletleri’nde kullanılmıştır.

Uygur alfabesi ile yazılan eserler

Uygur Dili’nde yazılan metin örnekleri şunlardır: Otlukbeli Savaşı’ndan sonra II.Mehmet Özbek Hanı’na Zafername göndermiştir. Bu metin Uygur Dilinde yazılmıştır. Sekiz Yükmek, İki Kardeş Hikayesi, Altun Yaruk nesirleri Uygur Dili’nde yazılmıştır.

Harflerin karakteristik özellikleri Arap alfabesine çok fazla benzemektedir. Resmi dil olarak, 25 milyondan fazla kişi Uygurca kullanmaktadır. Ancak Türk dilinin ses karşılıklarını üretebilmek için, Soğd’un yeni versiyonu kullanılmıştır. MS 9. Yüzyılda Orhun ve Yenisey alfabesinin yerine Uygur alfabesinin yaygın olarak kullanıldığı ortaya çıkmıştır.

Uygur Kağanlığı, 744-840 arasında hüküm sürmüştür. Uygur Türkleri’nin benimsediği din olan Mani dini ve Budizm olduğu için, 8.yy’da rastlanan ilk yazılı metinlerde dinlerden bahsedildiğine tanık olunmuştur. Edebiyat, hukuk, sanat alanında icra edilen birçok eserde Uygur Alfabesi kullanılmıştır. Atabetül-Hakayık, Kutadgu Bilig eserleri Uygur dilinde yazılmıştır.

Uygur alfabesi Kaç Harftir

Uygur alfabesi yazı sağdan sola yazılır ve 18 harf bulunmaktadır. Bu harflerden 14 harf sessiz, 4 harf sesli harflerdir. Harflerin ön, son ve iç ses durumlarına göre üç farklı şekli bulunmaktadır. Türkler tarafından İslamiyet’ten sonra da kullanılmaya devam edildiğine tarihte tanık oluyoruz.

  • Arap Alfabesi

Türkler 751 Talas Savaşı’nda Araplar ile Çinlilere karşı beraber savaşmışlardır. Bu savaş sırasında yakinen tanık oldukları İslam Dini’nden etkilenmişler ve Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Türklerin İslamiyet’i kabul ettikten sonra, kültürün etkisiyle Arap Alfabesi’ni kabul etmiştir. Arap Alfabesi’nin 10. yy’dan sonra Türk-İslam devletlerinin tümü tarafından kabul edilip, kullanılmaya başlandığı görülmektedir. Atatürk’ün yaptığı 1 Kasım 1928 tarihli Harf Devrimi’ne kadar Arap Alfabesi kullanılmaya devam etmiştir. Türk toplumunda, okur- yazarlığın düşük olmasının en önemli nedenlerinden biri de Arap Alfabesi’nin zor olmasıdır. Arap Alfabesi’nde, Türk Alfabesi’ndeki gibi noktalama işaretleri, büyük-küçük harf ayrımı yoktur. Alfabede yer alan 28 harften 6 tanesi Arapça’ya özgü, diğerleri ise Sami Alfabesi’nden alınmışlardır.

Arap Alfabesi kaç harften oluşur?

Arap Alfabesi sağdan- sola yazılmakta ve sadece 3 tane sesli harf barındırmaktadır. Arap Alfabesi, Nebati yazısının geliştirilmesiyle ortaya çıkmıştır. Arap Alfabesi 28 harften oluşur.

Arap alfabesi 28 harften oluşmaktadır; yazım şekli sağdan sola doğrudur ve Latin alfabesinde olduğu gibi yatay yazılır. Arap alfabesinde büyük küçük harf ayrımı yoktur, noktalama işaretleri bulunmaz. Sadece 3 sesli harf vardır. Arap alfabesindeki harflerin 22 tanesi Sami alfabesinden alınmıştır ve geriye kalan 6 harf ise Arapçaya özgü olan seslerdir. Ancak Türkler’in kullandığı ç, j, p seslerini Arap Alfabesi karşılayamadığı için, bu sesler Farsça’dan alınmıştır. Yani Türklerin kullandığı Arap Alfabesi’nde 31 harf bulunmaktaydı.

 

Arap alfabesi ile yazılan eserler;

Bu alfabede noktalama işaretlerinin ve küçük harflerin olmadığını görüyoruz. Tarihte Arap Alfabesine ait olan ilkyazı örneklerinin MS 6. yy’dan kaldığına tanık oluyoruz. MS. 512’de Arap alfabesiyle yazılmış ilk yazıt örneklerine rastlıyoruz. ATABETÜ’L HAKAYIK (HAKİKATLERİN EŞİĞİ); Arapça yazılmış bir eserdir.

Günümüzde Latin alfabesinden sonra en fazla kullanılan alfabe Arap Alfabesidir. Orta Asya’nın Türkistan bölgesinde, Irak’ta ve İran’da, Afganistan’da, Güney Asya’da Pakistan, Hindistan, Sri Lanka’da Arap alfabesi kullanılmaktadır. Arap alfabesinin geniş bir coğrafya üzerine yayılmasında Emevi ve Abbasi Devletlerinin yaptığı fetihler etkili olmuştur. Tarihte uzun yıllar varlığını sürdüren Osmanlıca Dili, Türkçe- Arap- Fars dillerinin harmanlanmış şeklidir.

  • Latin-Asıllı Türk Alfabesi

1 Kasım 1928’de yapılan devrimle Arap Alfabesi yürürlükten kaldırılmış yerine Latin-Asıllı Türk Alfabesi konulmuştur. Atatürk ülkenin çağdaş ülkeler düzeyine çıkması için, okur- yazar oranının fazla olması gerektiğinin farkında idi. Çünkü dilimizde bulunan birçok ses Arap alfabesinde aynı harflerle temsil edilmesi okuma- anlama ve yazmayı zorlaştırıyordu. Toplumun genelinde alfabe, Türk Alfabesi olarak adlandırılsa da; harfler Latin alfabesinden alındığı için Latin Alfabesi denmesi de yanlış olmaz. Bizim kullandığımız Latin alfabesinde q, w, x harfleri bulunmaz, çünkü bu harflerin sesleri dilimize uygun değildir. Sonradan Latin alfabesine; ç, ğ, ş, ö, ü harfleri eklenmiş ve bugünkü şekliyle kullandığımız alfabe son halini almıştır. Alfabemizde 29 harf bulunur, bunun 78 harfi sesli harflerdir. Alfabenin yazım şekli soldan sağadır. Alfabenin okuması ve öğrenilmesi oldukça kolay olduğundan dolayı, Harf Devrimi’nin kabulünden sonra toplumdaki okuma- yazma oranı artmıştır.

Latin alfabesinin kabulü

Latin alfabesi Türklerin kullandığı alfabelerden sıyrılarak yeni alfabe devrimi ile 1 Kasım 1928 de kabul edilmiştir. Türk dilinin özelliklerini kullanması şartı ile kabul görülen bu alfabe 1353 sayılı kanun ile kabul edilip kullanılan “Arap alfabesi” yerine geçmiştir.

Latin alfabesini kim buldu?

Latin alfabesi ilk başlarda 29 harften değildi. Tarihi olarak doğu akdenizde ki Yunanlıların icat ettiği bulgular arasında gösterilmektedir. Latin kültürünü benimsettiği ve Doğu roma alfabesi olarak da bilinir.

 

Türklerin kullandığı alfabeler sırasıyla göz önüne konulduğunda Latin alfabesini benimseyip, bu kadar uzun sürdürülebilmesinin nedeni kendi kültür yapısına uygun olmasıdır. Bilindiği üzere Batı dilleri de Latin alfabesi kullanmaktadır. Ancak Türk alfabesinde, Batı dillerinin kullandığı alfabeden farklı olarak ü, ş, ö gibi farklı harfler yer almaktadır. Latin alfabesi, dilimizin ihtiyaç duyduğu tüm sesleri karşılamaktadır; zaten ihtiyaçları karşılaması nedeniyle uzun süredir de varlığını sürdürmektedir.

Latin Alfabesi Kullanmayan ülkeler;

Latin alfabesi Dünya da en çok kullanılan alfabeler arasındadır. Buna karşılık bu alfabeyi kullanmayan bir çok ülke bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şöyledir; Çin, Japonya, Güney Kore, Rusya, İsrail gibi ülkeler kullanmamaktadır.

  • Kiril Alfabesi

Türklerin kullandığı alfabeler ve özellikleri incelendiğinde, kullanıldığı dönemlerde toplum tarafından benimsendikleri görülmektedir. Kullanılan alfabeler içerisinde sadece Kiril Alfabesi Türklere dayatılmıştır. Türklerin kullandığı Kiril alfabesi sayısı 20 civarındadır. Bunun nedeni, Rusya kendi topraklarında yaşayan Türk halkının birlik- beraberliğini engellemek için farklı şekillerden oluşan alfabeleri hazırlamışlar ve Türk topluluklarının bunu kullanması şartını koşmuşlardır.

1990’lı yıllardan sonra SSCB dağıldı, Türk-i topluluklar bağımsızlıklarını kazandılar ancak vaktiyle dayatılan Kiril alfabesini kullanmaya devam ettiler. Bunun en büyük nedeni de, Rus kültürünün Türk kültürü üzerindeki etkisi nedeniyledir. Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler arasında sesli harf sayısı en fazla olan alfabe Kiril alfabesidir.

Kiril alfabesi kullanan ülkeler;  Ukrayna, Bulgaristan,  Kırgızistan, Tacikistan, Makedonya, Sırbistan, Beyaz Rusya, Rusya, Kazakistan, Moğolistan kullanmaktadır.

Rus Çarlığı döneminde, Rusya sınırları içerisinde yaşayan Türklere bu harfleri kullanmaları zorunluluğu getirilmiştir. Ayrıca Sovyet Sosyalist Cumhuriyet Birliği döneminde de, sınırları içerisinde bulunan Türk-i topluluklara da bu harfleri kullanmaları şart koşulmuştur. Çünkü aynı ülke sınırları içerisinde yaşayan toplulukların ilerlemesi için, her alanda ortak dili kullanması esastır.

Diğer Türk-i Devletlerin Kullandığı Alfabeler

Bu dönemde Türk-i devletlerin kullandığı alfabeler incelendiğinde, temelinin Kiril alfabesine dayandığı çok farklı alfabelerin kullanıldığını görüyoruz. Günümüzde Rusya dâhil, Beyaz Rusya, Ukrayna, Tacikistan, Moğolistan, Kırgızistan, Makedonya tarafından kullanılmaktadır. Geniş bir coğrafya üzerinde kullanılan bu alfabeye, kullanıldığı kültürlerdeki ses ihtiyaçlarını karşılamak için birçok harf de zaman içinde dâhil edilmiştir. Kiril alfabesi kullanılırken, kullanılan ülkeye göre eklemeler yapılır.

Kiril alfabesi, Slav dilleri tarafından kullanılır. Alfabe Glagolit alfabesinden esinlenerek yazılmıştır. Glagolit alfabesi de 38 harften oluşmakta ve Yunan alfabesinden esinlenerek oluşturulmuştur. Ohridli Clemen, Kiril alfabesini ortaya çıkaran isim olarak tarih sahnesinde yerini almaktadır. Ancak bir dönem Kiril ve Metodius kardeşlerin öğrencisi olduğundan, öğretmenlerinden çok etkilendiğinden, ustasının ismini bulduğu alfabeye vermiştir.

Ancak siyasi güç olarak uzun bir süre tarihte etkili olamadıklarından, Slav halkının kullandığı Kiril alfabesi sonradan geliştirilememiştir. Kiril alfabesinin ismi Kiril ve kardeşi Metodius’tan gelmiştir. Kiril alfabesi, ilk başlarda çok karışık bir alfabeydi. Ancak 18. yy başlarında Yunan harfleri, Büyük Peter tarafından Kiril alfabesinden çıkarılarak alfabe sadeleştirildi.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu