Bilim

Sıfır Sayısını Bulan Harezmi Kimdir?

Harezmi ya da Harizmi, M.S. 780’de bugünkü Özbekistan sınırlarında bulunan Harezm’deki Hive şehrinde doğmuştur. Aslen Farsi’dir. Latince kaynaklarda Alkarismi, Algoritmi, Algorismi veya Algorism olarak geçer. Çünkü çalışma alanlarından en önemlisi algoritmalardır. Ayrıca matematik, cebir ve astronomi alanlarında da çalışmalar yapmış ve eserler vermiştir. Bu yazımızda “Sıfır sayısını bulan Harezmi kimdir?” sorusunun yanıtını vermeye çalıştık.

Harezmi, cebir alanında yaptığı çalışmalar ile ondalık sayı sistemini ve “sıfır” sayısını tanımlamasıyla ünlüdür. Harezmi dönemin ilim merkezi olan Bağdat’a yerleşmiş, burada Abbasi Halifesi Me’mun tarafından büyük bir teveccüh görmüştür. Daha sonra Me’mun’un kurduğu ünlü Bağdat Kütüphanesi Beyt’ül Hikmetin başına getirilirmiştir. Burada tercüme odasında Dünyaca ünlü birçok eserle haşır neşir olma fırsatı yakalayan Harezmi, bu eserleri tanımış ve içselleştirmiştir. Birçok önemli eserini de bu süreçte tamamlamıştır. En önemli eseri El’Kitab’ül-Muhtasar fi Hısab’il Cebri ve’l-Mukabele (Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplama Üzerine Özlü Kitap) isimli cebir kitabıdır. Bu kitapta Cebir’in esasları ve denklemsel algoritmaları tanımlamıştır. Eserin orijinali İngiltere Oxford’daki Bodlyn Kütüphanesinde bulunuyor.

İlgili Makaleler

“Hint Rakamlarıyla Hesaplama Üzerine” isimli kitabıyla birlikte Hint-Arap rakam sistemi Avrupa ve Orta Doğu’da tanınmıştır. Latinceye ise Algoritmi de numero Indorum ismi ile çevrilmiştir. Harezmi’nin Algoritmi olarak tanınmasının sebebi de bu kitabın çevirisindeki isminde saklıdır.

1 UIu i7hms 5Wr1bath 10w

Eserleri

1. Zîcü’s-Sind-Hind (Zîcü’l-Ḫârizmî)

Kitabın ismi Halife Mansur dönemindeki Hint Heyeti’nin getirdiği Brahmagupta’nın Siddhanta adlı kitabına dayanır. Yedi gezegenin hareketleri, güneş tutulması ve benzeri astronomik olaylar hakkında bilgiler içeren önemli bir eserdir.

2. Kitâbü’l-Muḫtaṣar fî ḥisâbi’l-cebr ve’l-muḳābele

Türkçe ismi Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplama Üzerine Özlü Kitap olan Kitâbü’l-Muḫtaṣar fî ḥisâbi’l-cebr ve’l-muḳābele, Harezmi’nin en önemli ve en ünlü eserlerinin başında gelir. Bu onun adında cebir kelimesinin geçtiği ilk kitabıdır. Bu şekilde cebir ilmi hisab ilminden ayrılarak ilk kez ismi tanımlanmıştır. Harezmi, bu eserde öncelikle aritmetiksel sayının tanımını, sonra da sayıların ondalık sistemde nasıl yer alacağını verir. Kitap denklemler ve algoritamalar yönünden oldukça önemli ve zengindir.

3. Kitâbü’l-Ḥisâbi’l-Hindî

Türkçe’ye çevirisi “Hint Rakamlarıyla Hesaplama Üzerine”, Latince’ye çevirisi ise Algoritmi de numero Indorum‘dur. Orta Doğu ve Avrupa’da Hint rakamları ilk kez bu eserle birlikte tanınmıştır.

4. Kitâbü’l-Cemʿ ve’t-tefrîḳ

Bu eser günümüze ulaşmamıştır ancak, Abdülkādir b. Tâhir el-Bağdâdî et-Tekmile fi’l-ḥisâb isimli eserinde bu kitaptan bahseder. Kitabın el hesabı ile ilgili olduğu anlaşılmaktadır.

5. Kitâbü’l-Coġrafya (Kitâbü Ṣûreti’l-arż)

İlk Müslüman coğrafyacılardan olan Harezmi, bu eserinde bazı şehir ve bölgelerin koordinatlarını vermektedir. Eser altı kısımdan oluşur. Bu bölümler şehirlerin dökümünü, dağları, denizleri, adaları, bazı coğrafî bölgelerin merkezî noktalarını ve nehirleri içerir.

6. Risâle fi’stiḫrâci târîḫi’l-Yehûd

İbrani takviminin astronomi bilimi çerçevesinde incelendiği bir eserdir.

7. Kitâbü’t-Târîḫ

Günümüze ulaşmamıştır ancak daha sonra gelen birçok tarihçinin yaptığı atıflar sonucunda varlığından haberdar olabilmekteyiz.

8-9. Kitâbü ʿAmeli’l-usṭurlâb ve Kitâbü’l-ʿAmel bi’l-usṭurlâb

İki eser de günümüze ulaşmamıştır. Yine başka yazarların bahsetmesi sayesinde bu eserden haberdarız. Eser, usturlap yardımıyla astronomi ile ilgili problerin nasıl çözülebileceğini açıklamaktadır.

10. ʿAmelü’s-sâʿa fî basîṭi’r-ruḫâme

Mermer yüzey üzerine güneş saati yapmak ile ilgili bir eserdir.

11. Ẓarâʾif min ʿameli Muḥammed b. Mûsâ el-Ḫârizmî fî maʿrifeti’s-semt bi’l-usṭurlâb

Klasik kaynaklarda bahsedilmese de orijinal bir nüshası günümüze ulaşmıştır.

unnamed 1

İslam Rönesansı

İslam Rönesansı ya da İslam’ın Altın Çağı olarak bilinen dönem 7. yüzyıl ile 13. yüzyıl arasını kapsar. Bu dönemde Harezmi gibi birçok Müslüman bilim insanı yetişmiş ve İslam ülkeleri bilimde öncü ülkeler olmuşlardır. Bu dönemde yetişmiş bazı önemli bilim insanları şöyledir: Cabir bin Hayyan, Kindi, Birûni, Farabi, İbn-i Sina, Dinaveri, Hârizmî, Nasîrüddin Tûsî Ferganî, İbn-i Türk, El-Cezeri, İbn-i Heysem, Battani, Ömer Hayyam, Ebu’l-Vefâ el-Bûzcânî
İbn Nefis, Kâşgarlı Mahmud, İbn Rüşd, El-Cezeri, İbn Battuta, İbni Haldun.

Küçük Kan Dolaşımını Keşfeden İbn Nefis Hakkındaki Yazımızı Okumak İçin Tıklayın[/box]

Bu dönemde astronomi, matematik, coğrafya, tarih, tıp, cebir, felsefe, ekonomi, hukuk, kimya ve fizik gibi alanlarda birçok bilim insanı çok sayıda eser bırakmıştır. Bunun en önemli sebeplerinden biri de Araplar’ın Çinlilerle yaptıkları savaşlar sonucunda parşömen yerine kağıt kullanmaya başlamaları ve kağıt üretimin tekniklerini öğrenmeleridir.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu