Bilim

Pusulanın İcadı

Pusulanın icadı, ve sonrasında etkin bir şekilde kullanımı sonucunda tarihin akışı önemli ölçüde değişmiştir. Çünkü pusula, coğrafi keşiflerin uygulanabilmesini sağlayan en önemli araçlardan biri olmuştur. Pusula kısaca, dünya üzerinde yön belirlemeye yarayan ve daima kuzey ve güney yönlerini gösteren küçük bir alettir. Bu yazımızda pusulanın icadı, “pusulayı kim icat etti”, “pusula ne zaman icat edildi” gibi sorulara da yanıt vermeye çalışacağız.

Pusula kelimesi Türkçe’ye İtalyanca “bussola” kelimesinden geçmiştir. Pusulalar, manyetik, cayroskopik ya da bir yıldıza göre yön belirleme esasına dayalı olarak çalışırlar. Dünyanın manyetik alanına göre çalışan manyetik pusula, en eski pusula türüdür. Pusula sözcüğü genellikle manyetik pusula anlamında kullanılır.

İlgili Makaleler

Pusulaların ortasında sürtünmesiz olarak hareket eden bir ibre bulunur. Bu ibrenin renkli ucu daima kuzeyi gösterir. Ancak pusulanın etrafında manyetik alan oluşturan başka bir cisim varsa, pusulanın doğruluğu bozulacaktır. Metal saat, cep telefonu, bilgisayar gibi cisimler, pusulanın yanlış yönü göstermesine sebep olur. Bu sebeple, çevrede başka bir manyetik alan olup olmaması pusula kullanımında dikkat edilmesi gereken çok önemli bir husustur.

Pusula Ne Zaman İcat Edildi?

Pusula ne zaman icat edildi? Sorusunun cevabı bazı kaynaklara göre değişiklik göstermektedir. Antik Yunan’da M.Ö. 6. yüzyılda mıknatıs bilinmekteydi. Thales (M.Ö. 640 – 546) mıknatısın itme ve çekme gücünü keşfetmiştir. Bu gücü mıknatısın içinde bir ruh bulunması ile açıklamış ancak mıknatıstaki manyetik alanı keşfedememiştir. Pusula ne zaman icat edildi sorusunun cevabı için farklı kaynaklara bakmak gerekiyor.

Kimi kaynaklara göre M.Ö. 220 yılında Çin’de kullanıldığı bilinen pusula, bazı kaynaklara göre ise yine Çin’de M.S. 1. yüzyılda icat edilmiştir. İlk pusulalar binaların iyi şans getirmesi için doğru yöne bakarak icat edilmesi amacıyla kullanılıyordur. Bu ilk pusulalar yassı bir levha üzerindeki, kaşık biçiminde ve her zaman kuzeyi gösteren bir ibreden oluşuyordu. Bu pusulalar aracılığıyla mücevher ve altın arayışına da girilmiştir.

cin pusula

Pusulayı Kim İcat Etti?

Pusulayı kim icat etti? Bu sorunun cevabı yine Çin kaynaklarında bulunuyor. Çin’deki Han Hanedanı döneminde M.S. 1. yüzyılda icat edildiği görüşü hakim olan pusula, tarihi kaynaklara göre Çin Hanedanlığı güney valisi olarak görev yapan Sīnán ismi ile bilinen Çinli tarafından icat edildi. (Bazı kaynaklara göre ise pusula Normanlar tarafından icat edilmiştir. Çinliler ise bu icadı kendilerine mal etmişlerdir. Yine bu kaynaklara göre Normanlar pusula yardımıyla 874 yılında İzlanda adasını keşfetmişlerdir.) Çinliler tarafından icat edilen pusula daha sonra Avrupa’ya Arap denizciler ve tüccarlar aracılığıyla getirildi. Avrupa’da ise modern halini aldı. Pusulayı kim icat etti sorusuna yakından baktıktan sonra, Avrupa’ya geliş ve modern halini alma serüvenine bakalım.

Pusula Avrupa’ya Nasıl Geldi?

Pusula Avrupa’ya nasıl geldi? Pusula Avrupa’ya 12. yüzyılda gelmiştir. Pusulanın Avrupa’ya ulaşması hakkında bir kaç rivayet bulunur. Bunlardan birincisi, Çinli tüccarların pusulayı önce Orta Doğu’ya ulaştırdığı oradan da Avrupa’ya ulaştığı yönünde. Bir diğer rivayet ise Avrupalı tüccarların ve seyyahların Doğu seyahatlerinde pusula ile tanıştıkları yönünde. Son rivayet ise pusulanın Çin’den direkt olarak Avrupa’ya ulaştığı yönündedir.

1520 yılında George Hartman’ın pusulanın gelişimine katkıda bulunduğu bilinmektedir. Hartman, manyetik sapma ölçümünü keşfedip gerçekleştirmiştir. Daha sonra ise 1700’lü yıllarda Edmund Halley’in pusula için bir harita yaptığı bilinmektedir. Böylece modern pusulaların prototiplerinin oluşturulduğunu söyleyebiliriz.

İngiliz bilim insanı Alexander Neckam’ın, 1190 yılında “On the Natures of Things” kitabında verdiği bilgiler pusulanın Avrupa’daki ilk kayıtları olarak bilinir.

pusula ne zaman icat edildi

Modern Pusula

Modern pusula, İngiliz Fizikçi William Sturgeon‘ın elektromıknatısı bulması ile gelişim göstermeye başlamıştır. İngiliz Gökbilimci Edmond Halley 1690 sıvı pusula ile ilgili ilk prototipi yapmıştır. 1885 yılında ise ilk el pusulasının patenti alınmıştır. 19. yüzyılda denizciler, manyetik alanın ne olduğunu fark ederek demirden yapılan gemilerin pusulanın manyetiğini etkileyerek oluşturduğu sapmayı engellemeyi başarmışlardır. 20. yüzyılda ise uçak ve gemilerde jiroskop adı verilen pusulalar kullanılmaya başlandı. 1910’da ABD donanmasının “USS Delaware” adlı gemisinde jiroskop ilk defa başarılı bir şekilde kullanıldı.

Modern pusula çeşitleri; askeri, aynalı, standart plaka ve kutu (prismatik) pusulalardır. Diğer pusula çeşitleri ise; kerteriz pusulası, asma, elektromanyetik, dümenci, filika, sıvılı, cayroskop, yavru ve kadranlı pusulalardır.

Pusula, coğrafi keşiflerin yol gösterici aleti olarak, Avrupa ve Dünya tarihi için yeni bir dönemin kapılarını açmıştır. Bu sebeple Dünya tarihindeki en önemli icatlardan biri olarak gösterilir.

Kaynaklar:

 

 

 

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu