BilimSağlık

Küçük Kan Dolaşımını Keşfeden İbnü’n Nefis Kimdir?

7. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar olan dönem İslam’ın altın çağı olarak kabul edilir. Hatta bazı kişiler bu söylemi daha da ileri götürerek İslam Rönesansı tabirini kullanırlar. Çünkü bu dönemde İslam ülkelerinde Müslüman bilim adamları tarafından yapılan çalışmalar oldukça fazladır. Fizik, Astronomi, Matematik, Tıp (Sağlık), Coğrafya, Tarih vb. alanlarda pek çok bilim adamı yetişmiş ve önemli buluşlar ile eserlere imza atmışlardır. Onlardan birisi de İbnü’n Nefis’tir. Dünyada küçük kan dolaşımını keşfeden ilk bilim insanıdır. Bu yazımızda “Küçük kan dolaşımını keşfeden İbnü’n Nefis kimdir? ” sorusuna yanıt vermeye çalıştık.

İbnü’n Nefis’in Hayatı

İbnü’n Nefis 1210 yılında Şam yakınındaki Kareşiye’de doğmuştur. Bu yüzden Kareşî ismiyle de anılır. Dımaşk (yani Şam)’ta eğitim alıp ün kazandığı için Dımaşkî adıyla da anılmaktadır. İbn Nefis Selçuklular’ın Halep atabeyi Nureddin Mahmud Zengi’nin inşa ettirdiği Bîmâristânü’n-Nûrî’de tıp eğitimi aldı. Daha sonra Mısır’a giden İbnü’n Nefis, burada Memluk Sultanı I. Baybars’ın özel hekimi olmuş devlet görevi dahi üstlenmiştir. Ayrıca Selahattin Eyyubi’nin yaptırdığı Bîmâristânü’n-Nâsırî’de hocalık görevini ifa etmiştir. Bir çok kaynağa göre hiç evlenmemiştir. 17 Aralık 1288 tarihinde Kahire’de vefat etmiştir.

İlgili Makaleler

İbnü’n Nefis’in Eserleri

Tıp haricinde felsefe ve mantık alanında da eserler veren İbnü’n Nefis’in Eserleri çoğunlukla fizyoloji ve cerrahi teknikler üzerinedir. Hayatı boyunca örnek aldığı ve onun yaptıklarından da fazlasını yapmak istediği kişi, ünlü hekim “İbn-i Sina” olmuştur. Hatta İbnü’n Nefis için “İkinci İbn-i Sina” denildiği dahi olmuştur.

Genellikle eserlerini başka kaynakları kullanmadan kendi zihninden yazdığı bilinmektedir. Onun tıbbi görüşlerin Suriye-Mısır tıp akımı şekillendirmiştir. Galenus yerine daha çok Hipokrat’ın görüşlerine değer vermiştir.

Ameliyat teknikleri üzerine çalışmaları aynı zamanda iyi bir cerrah da olduğunu göstermiştir.

Küçük Kan Dolaşımının Keşfi

İbnü’n Nefis’in kendisine günümüzde bile şöhret kazandıran buluşu ise küçük kan dolaşımının keşfidir. Şerḥu Teşrîḥi’l-Ḳānûn adlı, İbn-i Sina’nın “El-Kanun”una yapılan şerh niteliğinde olan eserinde bu görüşlerini belirtmiştir. Buna göre, Câlînûs ve İbn-i Sina’nın iddia ettiği, kalpteki kanın sağ karıncıktan sol karıncığa bir kanal yardımıyla geçtiği şeklindeki faraziyesini, iki karıncığı ayıran septumda kanın geçeceği bir kanalın bulunmadığı gerekçesiyle reddeden İbnü’n-Nefis, kanın sağ karıncıktan pulmonar arterle akciğere gittiğini ve akciğerden pulmonar ven ile kalbin sol tarafına geldiğini ortaya koymuştur.

İbnü’n Nefis’in küçük kan dolaşımını keşfinden ancak yaklaşık 300 yıl sonra 1553 yılında İspanyol Michael Servetus isimli bilim adamı “akciğer dolaşımı“ndan bahsetmiştir. 1616 yılında ise Willam Harvey, Galen dolaşım teorisini reddederek pulmoner dolaşımdan bahsetmiştir. Ancak onlardan çok önce İbnü’n Nefis’in eserlerinde konunun izah edildiği açıktır.

İbnü’n Nefis’in Eserleri ve İsimleri

Çok yönlü bir bilim adamı ve yazar olan ve çok geniş bir sahada eser veren İbni Nefis‘in eserlerinin isimlerini ve kısaca açıklamalarını aşağıda listeledik:

1. Şerḥu Teşrîḥi’l-Ḳānûn: Kendisine en büyük ünü kazandıran eserdir. İbn-i Sina’nın “El-Kanunu”nun ilk üç bölümüne yapılan şerhi ve “küçük kan dolaşımı” teorisini içerir.

2. el-Mûcez fi’ṭ-ṭıb (Mûcezü’l-Ḳānûn): Yukarıdaki eserin anatomi dışında kalan bölümlerinin özeti niteliğindedir.

3. Risâletü’l-a zâ: İnsan vücudunun fizyolojik yapısı ve bu yapının karaktere olan etkileri ilgili bir eserdir.

4. el-Müheẕẕeb fi’l-kuḥli’l-mücerreb: Göz hastalıkları ile ilgilidir.

6. er-Risâletü’l-Kâmiliyye fi’s-sîreti’n-nebeviyye: Roman özellikleri taşıyan ilginç bir eserdir. İbnü’n Nefis’in felsefe ve mantıkla ilgili olan yönünü de ortaya koyması bakımından önemlidir.

7. Şerḥu’l-Ḳānûn: İbn Sînâ’nın el-Ḳānûn’u için yazılmıştır.

8. Buġyetü’ṭ-ṭâlibîn ve nüzhetü’l-müteṭabbibîn: Tıbbın teorik ve pratik yanları ile ilgilidir.

9. Şerḥu Fuṣûli Buḳrâṭ: Hipokrat’ın Aforizmalar isimli eserinin incelemesi ve yorumlanmasını içerir.

10. el-Muḫtâr mine’l-aġziye: Diyet ile ilgili bilgiler içerir.

11. eş-Şâmil fi’ṣ-ṣınâʿati’ṭ-ṭıbbiyye: Yazarın en geniş eseridir. 90’ar sayfalık 300 ciltten oluşmaktadır.

12. Şerḥu Taḳdimeti’l-maʿrife: Hipokrat’ınEdipemicsDe Natura hominis ve Prognostics isimli eserlerine yazılmış şerhler şeklindedir.

13. Şerḥu Mesâʾili Ḥuneyn: Soru-cevap tarzında bir “tıbba giriş” kitabıdır.

14. el-Vüreyḳāt: Mantık ilmine dair bir eserdir.

15. Şerḥu Tabîʿati’l-insân li-Buḳrâṭ

16. Şerḥu Ebîzîmyâ li-Buḳrâṭ 

Küçük Kan Dolaşımı Sırası

Küçük Kan Dolaşımı Sırası
1- Küçük Kan Dolaşımı Sırası

Küçük kan dolaşımı, kalpten gelen oksijensiz kanın, akciğerlerde oksijen kazanarak kalbe geri dönmesi sistemidir. Pulmoner (ya da küçük kan dolaşımı) sağ karıncıktan başlayarak, önce akciğer atardamarına gider. Daha sonra akciğerde temizlenip oksijen kazanır ve akciğer toplardamarına gider. Toplardamardan da kalbin sol karıncığına gider. Böylece küçük kan dolaşımı tamamlanmış olur.

Avrupa bilim dünyasından 3 asır önce yaptığı keşifle ünlenen ve bunun dışında çok önemli başka çalışmaları da olan İbnü’n Nefis’in hayatını ve eserlerini bu yazımızda inceledik. Keyifli okumalar dileriz.

 

Kaynakça; https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnun-nefis

 

 

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu