Genel

Doğu Hindistan Şirketi

Doğu Hindistan Şirketi yani East India Company, Hindistan’da İngilizler tarafından kurulan ve Hindistan yönetimini tamamen ele geçiren bir şirkettir. 1588’de Sir Francis Drake İspanyol Donanması’nı ağır bir yenilgiye uğrattıktan sonra İngiliz ticaret gemileri okyanuslarda daha etkin faaliyetlere giriştiler ve özellikle de Hindistan seferlerine başladılar. Denizciler ortaklıklar kurarak sermayelerini arttırırken, Kraliçe I. Elizabeth’ten ayrıcalıklar talep etmeye başladılar. 31 Aralık 1600’de East India Company adına bu ayrıcalıkları tanıyan kraliyet beratını almayı başardılar.

Ticari amaçlarla kurulmuş olan bu şirket, Portekiz ve İspanya tekelindeki Uzakdoğu ve Hindistan baharat ticaretinden pay alma isteğindeydi. Zaman geçtikçe şirket, dünyanın en büyük ticari organizasyonlarından biri olmuştur ve İngiliz koloniciliğinin Asya’daki simgesi ve temsilcisi halini almıştır. Şirket bu gücünü İngiliz hükümetinin şirketi lağvettiği 1858 yılına kadar koruyarak adeta özerk bir devlet gibi hareket etmiştir.

İlgili Makaleler

Doğu Hindistan Şirketi’nin Seferleri

dogu hindistan sirketinin seferleri

Doğu Hindistan Şirketi’nin seferleri de olmuştur. Yukarıda da belirttiğimiz gibi şirket adeta bir özerk devlet gibi hareket etmiştir. Şirkete ait bir ordu dahi kurulmuştur. Şirket ilk seferini 1601’de Doğu Hint adalarına (Malezya-Endonezya) yönelik olarak düzenlemiştir. Bu sefer şirket adına kârlı geçmiştir. Daha sonra şirket Hindistan’daki ticaret olanaklarını araştırmaya koyulmuştur. 1612’de Bâbürlüler’den bir Gucerat limanı olan Suret’e girme imtiyazı almışlardır. Doğu Hindistan Şirketi’nin seferleri bununla hız kesmemiş çevre bölgelere de yayılarak devam etmiştir.

Şirketin orduya ve askeri güce sahip olduğunu belirtmiştik. Şirket Kızıldeniz, Basra körfezi, Japonya’ya seferler düzenlemiştir. 1622’de Portekiz donanmasını Hürmüz Boğazı’nda İranlılar’la birlikte mağlup etmişlerdir. Böylece Basra Körfezi bölgesini ve Hindistan ticaret yolunun kontrolünü ellerine geçirmişlerdir. Aynı başarıyı Uzakdoğu’da Hollandalılara karşı gösteremeyince, Hindistan üzerinde yoğunlaşmaya devam ettiler. Sûret ve Masulipatam’ın kontolünü ele geçirdikten sonra Bengal’e yönelen şirket, 1639’da Madras’ı kiraladı. 1661’de II. Charles’ın Prenses Catherine de Bragance ile evlendi. Bu vesileyle Bombay, Portekiz Krallığı’ndan düğün hediyesi olarak alındı ve 1690’da Kalküta Liman şehri kuruldu.

1698’de diğer bir İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin kurulmasıyla bir karışıklık dönemi yaşanmıştır. Ancak 1709’da bu iki şirketin birleşmesiyle bu karışıklık son bulmuştur. Bu sıralarda Hollanda Doğu Hindistan Şirketi ile olan rekabet oldukça kızışmıştır ve savaş noktasına gelinmiştir.

Doğu Hindistan Şirketi’nin Devlet Olması

dogu hindistan sirketinin devlet olmasi

Doğu Hindistan Şirketi’nin devlet olması, fiilen 1757’deki Plassey zaferiyle gerçekleşmiştir diyebiliriz. Bu zaferle birlikte şirket Bengal’in yönetimini 1765’ten itibaren fiilen kendi eline almıştır. Ancak Bengal’deki bu yönetimin çok masraflı olması nedeniyle şirket İngiliz hükümetinden yardım istemiştir. 1773’te Londra’da Hindistan kanunu çıkarılmıştır. Böylece Doğu Hindistan Şirketi’nin statüsü belirlenerek oraya bir genel vali atanmaya başlamıştır. Böylece koloni topraklarıyla birlikte şirket de denetim altına alınmış oluyordu. Doğu Hindistan Şirketi’nin devlet olması ve sonrasında gelişen olayları incelemeye devam edelim.

Bundan sonra şirket ve Hindistan’ın yönetimi tamamiyle İngiliz hükümetinin kontrolüne geçti. Şirket giderek etkisini kaybetmeye başladı 1813 ve 1833’te çıkarılan iki kanunla şirketin ticari imtiyazları da elinden alındı. 1850’lerde Delhi ve Pencap bölgesi daha sonra Hong Kong, Burma ve Singapur da şirketin kontrolü altına girmiştir. Böylece o dönemdeki dünya nüfusunun yaklaşık beşte biri şirketin hakimiyeti altında yaşamaya başlamıştır.

Şirketin Lağvedilmesi

Şirketin lağvedilmesi, artık beklenen bir durum haline gelmişti. Çünkü artık merkezden vali atanıyordu ve şirketin imtiyazlarının çoğu ortadan kalkmıştı. Bunun üzerine İngilizlerin ağır vergi politikaları, şirket yöneticilerinin ve çalışanlarının yerel halkı küçümseyici tavırları, ekonomik durumun gittikçe kötüleşmesi, misyonerlerin rencide edici davranışları, hukuki statünün karmaşık bir hale bürünmesi ve siyasi otoritenin kaybolmak üzere olması, Hindistan yerel halkı ve müslümanlarında genel bir tepkiye yol açtı. 1857’de başlayan Hindistan ayaklanması sonucunda İngiliz Hükümeti şirketin statüsünü iptal etmeye karar verdi.

1858’de bu karar uygulamaya konuldu. Britanya Hindistan’ı kurularak, Hindistan toprakları kolonileştirildi ve İngiliz Hükümeti’ne bağlandı. Şirketin hukuki statüsü 1873 yılına kadar devam etmiştir. 1873 yılında ise şirket tamamen lağvedilmiştir.

Doğu Hindistan Şirketi İngiliz sömürge siyasetinin en belirgin örneklerinden biri olmuştur. Asya siyasetine yaklaşık 3 asır boyunca damgasını vuran bu şirketin tarihi, Hindistan’ın ve çevre bölgelerin tarihi ile yakından ilgili hale gelmiştir. Sadece bir şirket olmaktan çok ötesi olan bu yapı, özerk bir devlet gibi hareket etmiş en sonunda da Hindistan’ın tamamen bir koloni olarak İngiliz Hükümeti’ne bağlanmasını sağlamıştır.

https://islamansiklopedisi.org.tr/ingiliz-dogu-hindistan-sirketi

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu