Eğitim

Cedidcilik ve İsmail Gaspıralı

Cedidçilik, 19. yüzyıl somlarında Rus İmparatorluğu’nun Müslüman bölgelerinde ortaya çıkan, yenileşme/reform hareketidir. Öncüsü İsmail Gaspıralı (Gasprinskiy)dır. Bu yazımızda Cedidcilik ve İsmail Gaspıralı inclendi.

19. yüzyıl sonlarında Rusya Müslümanları arasında eğitim medreselerde ya da cami yanlarında bulunan köy okullarında devam ediyordu. Buna “usul-i kadim” (eski usül) denilirdi. İsmail Gaspıralı ise modern ve Avrupai eğitim sistemlerinin Müslüman dünyasına adapte edilmesi taraftarıydı. Bunun için çalışmalara başladı. Eserler yazdı, Usul-i Cedid Okullarını kurdu veya kurulmasına ön ayak oldu.

İlgili Makaleler

İsmail Gaspıralı

İsmail Gaspıralı, 20 Mart 1850 tarihinde Kırım’ın Bahçesaray kenti yakınlarındaki Avcıköy’de doğdu. Gaspıralı ismi ise babasının doğduğu yer olan Gaspıra’dan gelmektedir. İsmail Gaspıralı gençlik yıllarında İstanbul’da bulunduğu için Jön Türklerden etkilenmiştir. Daha sonra Paris’te de bulunan Gaspıralı, burada da liberal ve sosyalist fikirleri ayrıca batı tarzı eğitimi tanımıştır. O yeni eğitim şeklinin (usul-i cedid) ilk öğretimden başlayarak kademeli olarak devam etmesi gerektiğini söylüyordu.

1883’te “Dilde, fikirde ve işte birlik!” sloganıyla yayımlamaya başladığı Tercüman Gazetesi’nde Cedidciliğin ana unsurlarını ve kendi fikirlerini anlatmıştır. Usul-i cedid özellikle Kazan, Kırım, Türkistan, Kafkasya ve Azerbaycan sahalarında yayılma alanı bulmuştur.

Ona göre, ilkokullar ve orta okullar ayrı olmalı ve farklı öğretmenlere sahip olmalı, kızlar da okula gitmeliydi. Okullarda matematik, fizik gibi pozitif bilimler de okutulmalı ve her seviyeye uygun müfredat ile kitaplar hazırlanmalıydı. Gaspıralı bu hedefleri gerçekleştirmek amacıyla 1884’te Bahçesaray’da ilk usul-i cedid okulunu kurdu. Bu okul örnek alınarak açılan daha sonraki okullara usul-i cedid okulları adı verildi.

download 5

Cedidcilik

Müderris Alimcan Barudi 1901 yılında usul-i cedide göre Muhammediye Medresesi’ni kurdu. Barudi, milliyetçilik ve batıcı fikirlerin İslam birliğini zayıflatabileceğini düşündüğü için Cedidçiliği daha uygun bulmuştur.

Cedidcilik siyasi otorite ve yenileşmenin halkın Ruslaşmasına ve İslam’dan uzaklaşmasına neden olacağını düşünen Kadimcilerin muhalefeti ile de mücadele etmiştir. Aslında siyasi iktidar usul-i cedid okullarının açılmasına engel olmuyordu ancak destek de olmuyordu. Ancak bazen Cedidçilere karşı olanların jurnalleri ile okullar kapatılıyor ve Cedidciler sürgüne uğruyordu. Buna rağmen Rus sosyalistleri ve Batıcılarının da desteğini alan Cedidçilik hareketi, bu mücadeleyi kendi lehine sonuçlandırmıştır.

1905 yılına kadar Cedidcilik ilkokulların batılı tarzda yenilenmesi ile ilgiliydi. Ancak bu tarihten sonra kültürel ve sosyal hayatta da etkisi giderek artmaya başlamıştır. Artık medreselerin de ıslah edilmesine yönelik çalışmalar başlamıştır.

1905-1917 yılları arasında siyasi faaliyetlerde de bulunmuşlardır. Bolşeviklikten milliyetçiliğe geniş bir yelpazeye sahip görüşlere sahip olmuşlardır. Usul-i cedid okullarını “ihtilal merkezi” olarak gören Rus İmparatorluğu 1912’de çok sayıda öğretmeni göz altına almış ve sürgün etmiştir. Başlangıçta entelektüel bir hareket olarak başlayan Cedidcilik daha sonra Türkistan Türklerinin siyasi ideolojisi haline gelmiştir.

İsmail Gaspıralı Eserleri

İsmail Gaspıralı eğitim ve siyaset alanında pek çok düşünce eseri bırakmıştır. İşte bazı İsmail Gaspıralı Eserleri:

Gazeteler

  • Tercüman (Bahçesaray, 1883-1918)
  • Alem-i Nisvan (Bahçesaray, 1906-1910)
  • Alem-i Sıbyan (Bahçesaray, 1906-1912?)
  • Al-Nahdah/The Renaissance (Kahire, 1908)

Kitaplar

  • Russkoye Musulmanstvo (Rus İslam) Simfereopol, 1881 [4]
  • Salname-i Türki (Bahçesaray, 1882)
  • Mirat-ı Cedid (Bahçesaray, 1882)
  • Hace-i Sıbyan (Bahçesaray, 1884; 3.bas. 1892; 7. bas. 1898)
  • Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (Bahçesaray, 1885)
  • İslamlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar (Bahçesaray, 1885)
  • Rusya Coğrafyası (Bahçesaray, 1885)
  • İki Bahadır (Bahçesaray, 1886)
  • Kıraat-i Türki (Bahçesaray, 1886; 2. bas. 1894)
  • Maişet Muharebesi (Bahçesaray, 1886)
  • Kolera Vebası ve Onun Deva ve Darusu (Bahçesaray, 1887)
  • Bahtiyar Nazım (Bahçesaray, 1889)
  • Atlaslı Cihanname (Bahçesaray, 1889)
  • Medeniyet-i İslamiye (Bahçesaray, 1889)
  • Garaib-i Adat-i Akvam (Bahçesaray, 1890)
  • Arslan Kız (Bahçesaray, 1894)
  • Mektep ve Usul-i Cedid Nedir? (Bahçesaray, 1894)
  • Risale-i Terkib (Bahçesaray, 1894)
  • Russko-vostochnoe Soglashenie (Bahçesaray, 1896)
  • Hesab. Muhtasar Ilm-i Hesab ve Mesa’il-i Hesabiye (Bahçesaray, 1897)
  • Her Gün Gerek Zakonlar (Bahçesaray, 1897)
  • Rehber-i İslamiye (Bahçesaray, 1898)
  • Şara’it al-Islam (Bahçesaray, 1897)
  • Rehber-i Mu’allimin (Mu’allimlere Yoldaş) (Bahçesaray, 1898)
  • Türkistan Uleması (Bahçesaray, 1901)
  • Mevlud-i Cenâb-ı Hazret-i Ali (Bahçesaray, 1900)
  • Beden-i İnsan (Bahçesaray, 1901)
  • Iran. Resimli Mecmua (Bahçesaray, 1901)
  • Mebadi-yi Temeddün-i İslamiyan-i Rus (Bahçesaray, 1901)
  • Meşhur Payitahtlar (Bahçesaray, 1901)
  • Usul-i Edeb (Şark ve Garb Kaideleri) (Bahçesaray, 1901)
  • Zoraki Tabib (Bahçesaray, 1901)
  • Malumat-i Nafia (Bahçesaray, 1901)
  • Tashih-i Akaidden (Bahçesaray, 1901)
  • Temsilat-i Krilof (Bahçesaray, 1901)
  • Asya’da Komşularımız (Bahçesaray, 1903)
  • Dârü-r Rahat Müslümanları (Bahçesaray, 1906)
  • Müslüman Kongresi (Bahçesaray, 1909)

Makaleler

  • “Türk yurducularına” (Türk Yurdu 1: 190-95, 1328 1912)
  • “Hind yolundan” (Türk Yurdu 1: 307-10, 1328, 1912)
  • “Hind’den dönerken” (Türk Yurdu 1: 369-71, 1328, 1912)
  • “Muhaceret muntazama” (Türk Yurdu 1: 706-13, 1328, 1913)

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu