Genel

Arkhe Problemi Nedir?

Felsefede Arkhe nedir?

Arkhe problemi nedirSorusunun cevabı için ilk önce arkhe‘ninne olduğuna bakalım. Arkhe Eski Yunanca’da “ilk, temel” anlamına gelir. Batı felsefesinin ve Sokrates öncesi Eski Yunan Felsefesinin en önemli kavramlarından biri. Felsefenin en temel disiplini sayılmakta olan metafiziğin ve genelde Bilimin, spesifik olarak fizik biliminin gelişmesinde önemli rolü olmuştur. Arkhe sözcüğü, felsefe geleneği içerisinde, “fizikçiler” de denen, Batı Anadolu kıyılarındaki kentlerde yaşamış Sokrates öncesi filozofların kullanımlarıyla, “ilke”, “temel”, “en temel madde” gibi anlamlar kazanmıştır. Felsefede Arkhe olgusu, evrendeki her şeyin temelinde yer alan ilk şeyi bulma arayışının bir ürünüdür.

Metafizik nedir?

İlgili Makaleler

Basitleştirecek olursak, arkhe filozofun “başlangıçta ne vardır?” sorusuna vermiş olduğu bir yanıttır. Thales’in “başlangıçta su vardı ve her şey sudan doğdu.” ifadelerini kullanması gibi. Dolayısıyla Thales için arkhe, sudur; evrenin ilk, temel, en temel maddesi sudur.  Arkhe problemi de ilk varlığın nasıl ve neden ortaya çıktığı sorusu ile ilgilidir. Bu yazımızda, arkhe problemi nedir, arkhe problemi ile ilgilenen filozoflar ve arkhe nedir gibi kavramları ve soruları açıklığa kavuşturmaya çalışacağız.

Arkhe sözcüğünü felsefe alanında ilk kullanan filozof, Thales olmuştur. “Her şeyin arkhe’si su’dur” önermesiyle felsefenin de kurucusu sayılan Thales, aynı zamanda sözcüğü, “ilk kaynak”, “temel” gibi anlamlarda kullanarak bilimin de öncüsü sayılmıştır. Çünkü maddenin kaynağını doğaüstü güçlerde değil yine maddenin kendisine dönerek aramıştır. Thales’in bu fikre, dağların yüksek yerlerinde bulduğu deniz canlısı fosilleri sonucunda vardığı söylenir.

arkhe nedir

Arkhe Problemi İle İlgilenen Filozoflar

Arkhe problemi ile ilgilenen filozoflar, aynı zamanda felsefenin kurucuları olan ilk filozoflardan başlatılmalıdır. Çünkü arkhe problemi felsefenin ilk sorusudur. Arkhe problemi ile ilgilenen filozoflar ve görüşleri şöyle sıralanabilir:

arkhe problemi ile ilgilenen filozoflar
Thales
  • Thales: Thales için arkhe sudur. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, sözcüğü felsefi anlamıyla ilk kullanan filozof da Thales’tir.
  • Anaksimandros: Ona göre ilk varlık, nicelik olarak sınırsız nitelik olarak ise belirsiz olmalıdır. Bu da su gibi fiziksel ve somut bir madde olamaz. Arkhe; duyusal ve algısal olmayan soyut bir varlık olmalıdır. Sonsuz olan bu ilk varlık apeirondur. Apeiron, bütün varlıkların temelidir. Apeirondan ilk olarak çıkanlar birbirine karşıt olan soğuk ve sıcaktır. Bütün varlıklar da bunun gibi iki durumun oluşturduğu zıtlıklardan meydana gelirler.
  • Anaksimenes: Anaksimenes’e göre Arkhe havadır. “Hava olan ruh, nasıl bedeni ayakta tutuyorsa dünyayı ve evreni de ayakta tutan havadır.” Buna göre hava yoğunlaşıp seyrekleşerek evrendeki tüm maddelerin temelini oluşturmaktadır.
  • Empedokles: Epedokles’e göre arkhe dört maddeden oluşur; su, toprak, hava ve ateş. Kendinden başka hiçbir şeye indirgenemeyen ve hareketsiz olan bu maddeleri hareket ettirecek bir gücün olması gerektiğini söyler. Ona göre bu güç sevgi ve nefrettir. Sevgi birleştirici, nefret ise ayırıcı ilkedir.
  • Demokritos: Ona göre arkhe, madde en küçük yapı taşına kadar bölündüğünde kalan son parçadır. Yani atomdur. Atomlar sonsuzdur değişmezler, boşluksuz ve yer kaplayan özelliktedirler. Boşlukta hareket halinde olan atomlar, basınçları sonucu sınırsız şekiller hâlinde birleşirler ve varlıkları oluştururlar. Atomların bir araya gelmesi doğum, birbirinden ayrışması ise ölümdür.

Görüldüğü gibi, ilk filozoflar arkhe problemi üzerinde epeyce düşünmüşlerdir. Arkhe problemi metafizik felsefede de karşımıza çıkıyor. Burada karşımıza çıktığında verilen cevaplar ise Tanrı’nın varlığı ve yokluğu ikilemine dayanıyor. Tanrının varlığını kabul eden düşünürler, arkhenin Tanrı olduğunu ya da Tanrı tarafından yaratılan ilk nesne olduğunu söylüyorlar.

Arkhe problemi günümüzde dahi tartışılan bir konu. Her ne kadar bilim gelişmiş olsa da ilk varlığın hangi kaynaktan ve nasıl ortaya çıktığını henüz tam olarak bulabilmiş değiliz.

Metafizik İdealizmde Arkhe Problemi

Metafizik idealist felsefe de arkhe düşüncesine dayanmaktadır. Metafiziğin en belli ve açık şekli olan dinsel düşünceye göre bu ilk, Tanrı’dır.

Bu demek oluyor ki İlk Çağ materyalist düşünürleri, bir algının özel durumunu, diyelim ki ateşin sıcaklığını veya ısısını, soyut-genel bir ilke olarak fenomeninden kopartıp almış, genelleştirmişlerdir. Ateş değil de sıcaklık genel bir dünyayı kuran temel ilke pozisyonuna yükselmiştir. Sonuçta sıcaklık, ıslaklık, nemlilik gibi genel ilkeler, bütün öteki algıların temelinde yatan nihai özü temsil ederler.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu